مصرف گرایی و اسراف؛ زخم کهنه‌ای بر پیکره جامعه ایرانی
مصرف گرایی و اسراف؛ زخم کهنه‌ای بر پیکره جامعه ایرانی
در روزگاری که بسیاری از خانواده‌های ایرانی برای تهیه یک وعده غذای گرم با مشکل مواجه‌اند، آمارهای رسمی از حقیقت تلخ دیگری پرده برمی‌دارند: ایران یکی از اسراف‌کننده‌ترین جوامع جهان است. این تناقض، نه یک پدیده اتفاقی، بلکه ریشه در الگوهای مصرفی دارد که دهه‌هاست در بافت فرهنگی و اجتماعی جامعه ایرانی نهادینه شده است. اسراف، از سفره غذا تا مصرف انرژی، از کاغذ تا آب، زخمی است که هر روز عمیق‌تر می‌شود و هزینه‌های سنگینی را بر دوش اقتصاد و محیط زیست کشور تحمیل می‌کند.
فصل اول؛ آمارهایی که فریاد می‌زنند
۱. ضایعات غذا؛ سفره‌ای که می‌تواند ۱۵ میلیون نفر را سیر کند
بر اساس گزارش سازمان جهانی خواربار (فائو)، هر فرد در ایران سالانه ۳۷۵ کیلوگرم مواد غذایی را به هدر می‌دهد. این رقم در حالی است که متوسط ضایعات غذایی در خاورمیانه ۲۹۰ کیلوگرم به ازای هر نفر در سال است. مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت اعلام کرده که ۳۰ درصد مواد غذایی اسراف‌شده، معادل غذای ۱۵ میلیون نفر است. به عبارت دیگر، هر خانواده ایرانی به طور متوسط بیش از یک نفر ضایعات غذا دارد.
اتاق بازرگانی ایران نیز هشدار داده که ضایعات غذایی در کشور سالانه ۹.۳ میلیارد مترمکعب آب مصرف می‌کند. این در حالی است که سالانه ۲۰ میلیون تن محصولات غذایی در ایران دور ریخته می‌شود و ۲ میلیون تن گندم به ارزش ۳۰۰ میلیون دلار هدر می‌رود. بر اساس گزارش فائو، ایران مقام نخست مصرف نان در جهان را دارد که به ازای هر نفر ۱۶۰ کیلوگرم در سال است.
۲. مصرف انرژی؛ با یک درصد جمعیت، ۲.۲ درصد مصرف جهان
شاید تلخ‌ترین آمارهای اسراف در ایران به حوزه انرژی مربوط شود. شدت مصرف انرژی در ایران ۹ برابر ژاپن و نروژ، ۷ برابر کشورهای پیشرفته اروپایی، ۳ برابر عربستان سعودی و ۴ برابر ترکیه است. ایران با یک درصد جمعیت جهان، ۲.۲ درصد مصرف انرژی جهان را به خود اختصاص داده است.
جزئیات این مصرف سرسام‌آور در بخش‌های مختلف نشان‌دهنده عمق فاجعه است:
-
بنزین: سرانه مصرف بنزین در ایران ۱.۵ لیتر در روز است، در حالی که متوسط جهانی ۰.۶ لیتر در روز است. ایران در رتبه ۲۰ تا ۳۰ جهان از نظر سرانه مصرف بنزین قرار دارد.
-
گاز طبیعی: ایران چهارمین کشور جهان از نظر بالاترین سرانه مصرف گاز طبیعی پس از امارات، عربستان و روسیه است. سرانه مصرف گاز ایران ۵.۵ برابر میانگین جهانی و ۲.۲ برابر اروپا است.
-
برق: سرانه مصرف برق در ایران ۳۶۶۴ کیلووات ساعت برای هر نفر است، در حالی که متوسط سرانه مصرف برق در کشورهای عرب همتراز با ایران، ۲۶۶۳ کیلووات ساعت است. سرانه مصرف انرژی در بخش خانگی ایران ۳ برابر میانگین جهانی است.
-
آب: با وجود اینکه ایران در منطقه‌ای کم‌آب قرار دارد، سرانه مصرف آب در کشور ۲۲۴ لیتر به ازای هر نفر در شبانه‌روز است، در حالی که متوسط جهانی ۱۵۰ لیتر است.
۳. اسراف در سایر بخش‌ها
اسراف تنها به غذا و انرژی محدود نمی‌شود. ضایعات سالانه مواد غذایی در ایران معادل ۱۳۴ کیلوگرم به ازای هر نفر است که نزدیک به میانگین جهانی ۱۳۵ کیلوگرم است، اما با توجه به جمعیت و ظرفیت تولید کشور، این رقم همچنان هشداردهنده است.
فصل دوم؛ ریشه‌های اسراف در جامعه ایرانی
۱. الگوی مصرف نادرست در بستر فرهنگ و سنت
یکی از دلایل مهم اسراف در ایران، الگوهای مصرفی است که در فرهنگ عامه ریشه دوانده است. فرهنگ «پذیرایی» و «سفره‌آرایی» در ایران، هرچند ریشه در مهمان‌نوازی دارد، اما در بسیاری موارد به اسراف و دورریز غذا منجر شده است. حجم بالای مصرف نان در ایران (۲ تا ۳ برابر میانگین جهانی)، بخشی از این الگوی مصرف نادرست را نشان می‌دهد.
۲. شبکه‌های اجتماعی و نمایش مصرف
فضای مجازی، به ویژه اینستاگرام، نقش مهمی در ترویج الگوهای مصرفی اسراف‌آمیز ایفا کرده است. ایران با حدود ۴۴ میلیون کاربر اینستاگرام، هشتمین کشور جهان از نظر میزان استفاده از این شبکه اجتماعی است. اینستاگرام برای ۷۲ درصد از ایرانی‌ها محبوب‌ترین رسانه اجتماعی محسوب می‌شود. گردش مالی ایرانی‌های فعال در شبکه‌های اجتماعی در سال ۱۴۰۲ به ۱۳۰ هزار میلیارد تومان رسیده است.
این شبکه‌های اجتماعی، ویترینی از سبک زندگی مصرف‌گرایانه و اسراف‌آمیز را به نمایش می‌گذارند که مخاطب را به سمت الگوهای مصرفی غیرضروری سوق می‌دهد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که محتوای مصرف‌گرایانه اینستاگرام، تأثیر مستقیمی بر معیارهای اقتصادی و الگوی مصرف کاربران دارد.
۳. نبود فرهنگ بهینه‌سازی مصرف
یکی دیگر از ریشه‌های اسراف در ایران، فقدان فرهنگ بهینه‌سازی مصرف در سطح جامعه است. مصرف بالای انرژی در بخش خانگی که ۳ برابر میانگین جهانی است， نشان می‌دهد که نه تنها در سطح کلان، بلکه در سطح خرد نیز الگوی مصرف نیازمند بازنگری اساسی است.
فصل سوم؛ پیامدهای اسراف؛ هزینه‌هایی که جامعه می‌پردازد
۱. پیامد اقتصادی؛ هدررفت منابع ملی
هر ریالی که صرف مصرف بی‌رویه می‌شود، از سرمایه ملی کم می‌کند. ضایعات سالانه ۲۰ میلیون تن مواد غذایی، به معنای هدررفت سرمایه‌های کلان در بخش کشاورزی، حمل‌ونقل و توزیع است. مصرف بالای انرژی نیز به معنای خروج ارز از کشور برای تأمین سوخت و واردات تجهیزات است. کسری روزانه گاز کشور در زمستان ۱۴۰۴ ممکن است به ۳۰۰ میلیون مترمکعب برسد، رقمی که بخش عظیمی از آن ناشی از مصرف بی‌رویه است.
۲. پیامد محیط زیستی؛ نابودی منابع برای نسل‌های آینده
مصرف سرسام‌آور آب در کشوری که با بحران کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند، یکی از پیامدهای تلخ اسراف است. مصرف ۲۲۴ لیتر آب به ازای هر نفر در شبانه‌روز، در شرایطی که بسیاری از مناطق کشور با خشکسالی مواجه‌اند، زنگ خطری جدی برای آینده منابع آبی کشور است. ضایعات غذایی که ۹.۳ میلیارد مترمکعب آب مصرف می‌کند， نیز سهم قابل‌توجهی در تشدید بحران آب دارد.
۳. پیامد اجتماعی؛ شکاف میان گفتار و کردار
اسراف در جامعه ایرانی، شکاف عمیقی میان گفتار و کردار ایجاد کرده است. از یک سو، در سطح جامعه بر صرفه‌جویی تأکید می‌شود، و از سوی دیگر، الگوهای مصرفی اسراف‌آمیز در زندگی روزمره جاری است. انسان‌شناسان معتقدند که این ناهماهنگی، به تضعیف تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی جامعه منجر شده است.
نتیجه‌گیری؛ پایان اسراف، آغاز بهره‌وری
اسراف در ایران، تنها یک رفتار فردی نیست؛ بلکه یک معضل ساختاری و فرهنگی است که ریشه در الگوهای مصرفی نادرست، تأثیرپذیری از شبکه‌های اجتماعی و نبود فرهنگ بهینه‌سازی مصرف دارد. آمارهایی که در این مقاله مرور شد، نشان می‌دهد که ایران با وجود جمعیت نسبتاً کوچک خود، سهمی نامتناسب از مصرف منابع جهانی دارد.
راه‌حل این معضل، در تغییر الگوی مصرف از سطح فردی تا کلان نهفته است. از یک سو، نیاز به فرهنگ‌سازی در زمینه کاهش ضایعات غذایی، بهینه‌سازی مصرف انرژی و صرفه‌جویی در مصرف آب داریم. از سوی دیگر، اصلاح الگوی مصرف در سطح کلان و برنامه‌ریزی برای کاهش اسراف در بخش‌های مختلف اقتصاد، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
اسراف، سرمایه‌های ملی را می‌سوزاند، محیط زیست را تخریب می‌کند و آینده نسل‌های بعدی را به مخاطره می‌اندازد. پایان دادن به این چرخه معیوب، نیازمند عزمی جدی در سطح جامعه و نهادهای مسئول است. سفره‌ای که امروز به هدر می‌رود، می‌توانست غذای ۱۵ میلیون نفر باشد. منابع انرژی که امروز مصرف می‌شوند، می‌توانستند سرمایه‌ای برای توسعه پایدار کشور باشند. زمان آن فرا رسیده که از اسراف دست بکشیم و بهره‌وری را جایگزین آن کنیم.
